Klasterowy ból głowy

Klasterowy ból głowy zwany jest również bólem głowy Hortona. Można również spotkać się z określeniem histaminowy ból głowy. Nazwa pochodzi od angielskiego słowa cluster, które oznacza m.in. zgrupowanie, skupisko. Choroba ta charakteryzuje się bowiem występowaniem ataków bólowych w określonym czasie w sposób zgrupowany (klastery).

Etiologia nie jest znana. Ból ten występuje znacznie rzadziej niż migrena i dotyczy ok. 0,1% populacji ogólnej. Chorują głównie mężczyźni (4–7 razy częściej), nie potwierdzono skłonności genetycznej.

Rozróżnia się postać epizodyczną oraz przewlekłą klasterowego bólu głowy. W pierwszej postaci okresy bólowe mogą trwać  od 7 dni do roku i są rozdzielone przynajmniej 14-dniowymi okresami remisji. Z kolei w postaci przewlekłej, która występuje u około 10% chorych, okresy bólowe trwają dłużej niż rok, a remisje są krótsze niż 14 dni lub nie ma ich wcale.

Atak bólu trwa zwykle ok. 90 minut. Ból ma charakter ostry, przeszywający, połowiczy. 
Co charakterystyczne, zlokalizowany jest za gałką oczną i w okolicy czołowej. Promieniuje do okolicy skroniowej, policzka, zębów, żuchwy. Pojawia się nagle, bez zwiastunów, zwykle podczas snu lub drzemki, choć może wystąpić też w trakcie czuwania. Jest wiele czynników mogących wywołać napad bólu. Są to m.in.: alkohol, zmiany temperatury działające na twarz, środki rozszerzające naczynia (nitraty) zawarte w pokarmach i lekach oraz sen. Bardzo charakterystyczne dla klasterowego bólu jest wystąpienie objawów towarzyszących, które pojawiają się wyłącznie po stronie bólu. Są to: łzawienie, zaczerwienienie spojówek, uczucie zatkania nosa, zwężenie szpary powiekowej, zwężenie źrenicy, osłabienie odruchu rogówkowego, obrzmienie powieki, jednostronne pocenie się i zaczerwienienie twarzy. Zaleca się unikanie pozycji leżącej, gdyż może ona nasilić dolegliwości. Chorzy najczęściej są jednak pobudzeni psychoruchowo.

Bólowi Hortona należy przeciwstawić przewlekłą napadową hemikranię. Różnicowanie opiera się na tym, że napady występują wyłącznie w ciągu dnia, są krótsze (5–20-minutowe), częstsze i nie mają tendencji do grupowania klasterowego. Napadowa hemikrania występuje niemal wyłącznie u kobiet i całkowicie ustępuje pod wpływem indometacyny. Ból klasterowy można również różnicować z migreną, aczkolwiek proces diagnostyczny w tym przypadku przebiega bardzo szybko i zwykle nie pozostawia wątpliwości.

Leczenie klasterowego bólu głowy odbywa się w dwojaki sposób. Po pierwsze, należy doprowadzić do jak najszybszego przerwania napadu, po drugie, z pomocą farmakologii dąży się do zmniejszenia ilości klasterów i wydłużenia okresu remisji.

Do przerywania napadów stosuje się tlen. Należy go podać przez maskę nosowo-twarzową w przepływie 7 litrów na minutę. Ważny jest czas podania tlenu – im szybciej, tym lepiej. Inny skuteczny sposób przerywania napadu stanowią tryptany, z sumatriptanem na czele.  

Lekami, których skuteczność wykazano w profilaktyce klasterowych bólów głowy, są werapamil oraz lit. Werapamil jest lekiem przeciwarytmicznym, a jego mechanizm działania w klasterowym bólu głowy nie jest do końca poznany. Lit nie jest lekiem stosowanym często w profilaktyce klasterowego bólu. W trakcie jego stosowania należy monitorować stężenie litu we krwi. Do czasu gdy lit lub werapamil zaczną działać, u chorych często stosuje się sterydy w formie dożylnej lub doustnej.

Bóle mają  tendencję do wygasania z biegiem lat, ale są oczywiście wyjątki od reguły.