Nadużywanie leków przeciwbólowych

Polekowe bóle głowy są złożonym zjawiskiem klinicznym, nie objawem ubocznym, gdyż występują jako paradoksalny efekt leków stosowanych właśnie do zwalczania bólu głowy i tylko wtedy, gdy są nadużywane przez pacjenta. Są to powszechnie dostępne bez recepty leki, takie jak paracetamol, leki z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (np. ibuprofen), a także ergotamina, które stosowane nadmiernie często i bez kontroli same powodują, niejako z odbicia.

Paradoksalnie więc powstaje mechanizm błędnego koła: pacjent zażywa leki z powodu uporczywego bólu głowy, na który cierpi, a ból z kolei spowodowany jest przewlekłym zażywaniem leków.

Mechanizm powstawania bólu głowy z odbicia nie został dotąd wyjaśniony. Ponieważ tylko niektórzy pacjenci stosujący leki przeciwbólowe zapadają w konsekwencji na ten rodzaj bólu głowy, niewątpliwie odgrywają tu rolę pewne właściwości osobnicze. Niektórzy badacze sądzą, że może to być efekt typu autoimmunologicznego. Możliwa jest również rola receptorów serotoninowych.

Z ostatnich doniesień wynika, że przyczyną polekowych bólów głowy mogą być nie tylko środki przeciwbólowe i ergotamina, lecz także najnowsze leki przeciwmigrenowe, tj. tryptany. Polekowy ból głowy ma charakter wtórny i występuje u osób dotkniętych pierwotnie najczęściej migreną lub bólem typu napięciowego.

Leki przeciwbólowe - objawy uboczne

Pacjenci często leczą się samodzielnie bądź też u lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej. Powszechny dostęp do leków przeciwbólowych uniemożliwia lekarzom prowadzenie dostatecznej kontroli leczenia. A zatem niektórzy pacjenci zażywają leki przeciwbólowe coraz częściej, aż wreszcie codziennie lub prawie codziennie, w wyniku czego rozwija się u nich ból polekowy z odbicia. Obraz kliniczny większości przypadków polekowego bólu głowy jest bardzo charakterystyczny.

Znaczną ich część stanowią kobiety w wieku około 40 lat. Należy jednak podkreślić, że ten rodzaj bólu może ujawnić się także u dzieci, jak również u osób starszych. Na pierwszy plan wysuwa się tępy, przeważnie uciskowy ból całej głowy, z przewagą bólu okolic czołowo-skroniowych. Występuje on od rana, tuż po obudzeniu, i skłania do zażycia leków przeciwbólowych, co częściowo przynosi ulgę, ale koło południa ból się wzmaga, dochodzi więc do ponownego zażycia leku i tak powstaje opisane wcześniej błędne koło.

Obok codziennego lub prawie codziennego bólu mogą pojawić się dolegliwości, takie jak: ogólne osłabienie, zaburzenia koncentracji, niepokój, nadmierna pobudliwość, a zarazem przygnębienie, bezsenność, drżenie rąk, brak apetytu. Mogą też ujawnić się objawy uboczne stale zażywanych leków, a więc ze strony przewodu pokarmowego, niedokrwistość, leukopenia, uszkodzenie nerek itd. W niektórych przypadkach dochodzi do tzw. złożonego uzależnienia, kiedy obok środków przeciwbólowych lub ergotaminy pacjent nadużywa leków uspokajających lub nasennych.  

Polekowe bóle głowy

Rozpoznanie polekowego bólu głowy z odbicia opiera się na dwóch zasadniczych elementach. Pierwszym z nich jest występujący codziennie obustronny ból głowy połączony z codziennym zażywaniem zwykłych leków przeciwbólowych i/lub ergotaminy. Wywiad ujawnia wieloletnią migrenę lub ból typu napięciowego. Oczywiste jest, że często pacjenci nadużywający leków wstydzą się swojej przypadłości i nie podają prawdziwych danych dotyczących ich nadużywania.

W przypadku polekowego bólu głowy bardziej istotne jest jednak codzienne lub prawie codzienne przyjmowanie leków, a nie ich ilość. Zawsze należy wykluczyć inne przyczyny codziennych bólów głowy, wykonując badanie dna oka, ewentualnie badania obrazowe, a także przeprowadzić badanie morfologiczne krwi, układu krzepnięcia, stanu wątroby i nerek.

Drugim elementem, potwierdzającym właściwe rozpoznanie jest dobra reakcja na zastosowaną terapię bólu przewlekłego.

Podstawowa i jedyna skuteczna zasada postępowania leczniczego to bezwzględne i natychmiastowe odstawienie leków przeciwbólowych i/lub ergotaminy. Pacjentowi należy dokładnie i cierpliwie wyjaśnić istotę sprawy i konieczność odstawienia leków. Nie należy omawianych leków odstawiać powoli ani zezwalać na kontynuowanie mniejszych dawek, gdyż prowadzi to do niepowodzenia. Bardzo wielu pacjentów nie wierzy, że tabletki przeciwbólowe zażywane przez nich do zwalczania bólu głowy stają się paradoksalnie jego przyczyną. Należy więc uświadomić chorego, że uzależnienie nie jest głębokie, i przekonać go, że odstawienie leków to jedyna droga do wyzdrowienia.

Nagłe odstawienie nadużywanych leków może wywołać tzw. zespół abstynencyjny, czyli nasilenie bólu głowy, nudności, wymioty, bezsenność, lęk itp. Objawy te trwają zazwyczaj krótko, około tygodnia. Należy uprzedzić o tym chorego. Dla złagodzenia abstynencji zaleca się środki przeciwdepresyjne (np. amitryptylinę). Doraźne efekty leczenia są dość dobre. Większość pacjentów odczuwa poprawę. Ustąpienie codziennych bólów głowy ujawnia się w ciągu kilku – kilkunastu dni. Niektórzy pacjenci rezygnują jednak z tego sposobu leczenia z góry albo w czasie prób odstawiania. Wtedy szanse na wyleczenie są małe.

Bardzo istotne są działania zapobiegawcze. Pacjenci z przewlekłymi i nawracającymi bólami głowy powinni być dokładnie pouczeni o możliwości uzależnienia i powinni ściśle kontrolować zażywanie leków.