Przyczyny napięciowego bólu głowy

Napięciowe bóle głowy są uważane za najczęściej występujący typ bólu głowy (okresowo doświadcza go ok. 2/3 populacji), a jego forma przewlekła uchodzi za problem, którego leczenie sprawia dużo trudności. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy jest brak jednoznacznych kryteriów opisujących jego charakter, co może powodować, iż pod tym samym rozpoznaniem kryją się schorzenia o różnej etiologii. Napięciowy ból głowy może więc być jedynie niecharakterystycznym objawem, a nie syndromem.

Patofizjologia napięciowego bólu głowy

Patofizjologia napięciowego bólu głowy jest przedmiotem kontrowersji wśród badaczy zajmujących się tą tematyką. Przez wiele lat sądzono, że przyczyna dolegliwości w dość prostym mechanizmie jest związana ze wzmożonym napięciem mięśni czaszki. Część z badaczy uważa jednak, że chociaż w większości przypadków stwierdza się zwiększone napięcie mięśni, to przyczyna dolegliwości jest zlokalizowana w ośrodkowym układzie nerwowym.

Kluczową rolę ma pełnić jądro ogoniaste nerwu trójdzielnego, które moduluje i rejestruje ból głowy. W napięciowych bólach głowy struktura ta ma cechować się nadpobudliwością. Skutkiem tego jest obniżenie progu pobudliwości bólowej i odczuwanie przez pacjenta skurczu mięśni jako bolesnego.

Ból napięciowy a punkty spustowe

Inny z modeli bólu napięciowego odnosi się do teorii związanych z patogenezą bólu mięśniowo-powięziowego. Sugeruje on występowanie punktów wyzwalających ból, tzw. punktów spustowych (trigger points) w obrębie mięśni głowy i szyi, z których bodziec bólowy jest następnie przekazywany za pośrednictwem rdzenia kręgowego oraz nerwu trójdzielnego do jądra ogoniastego.

Punkty spustowe mają odmienną budowę - zawierają skrócone, ciemno zabarwione włókna mięśniowe i wykazują spontaniczną aktywność elektryczną. Jedna z teorii zakłada, że punkty spustowe cechują się nieprawidłową budową i funkcją złącza nerwowo-mięśniowego. Dochodzi w nich do uwalniania nadmiernej ilości acetylocholiny, która łącząc się z receptorami stymuluje skurcz mięśni.

Nieprawidłowa budowa złącza nerwowo-mięśniowego może polegać na wadliwej strukturze kanałów wapniowych w błonie komórkowej lub defekcie enzymu rozkładającego acetylocholinę. Kurczące się na skutek nadmiaru neuroprzekaźnika mięśnie uciskają na naczynia krwionośne oraz zakończenia nerwów czuciowych. Efektem zaburzonego mikrokrążenia jest niedotlenienie i uwalnianie z komórek substancji wywołujących odczuwanie bólu (jak np. substancja P, bradykinina, prostaglandyny). Uwalnianie tych substancji jest prawdopodobną przyczyną odczuwanej tkliwości punktów spustowych.

Napływające ciągle do ośrodkowego układu nerwowego informacje o tego typu bodźcach powodują nadaktywność ośrodków odczuwania bólu, co jest określane jako sensytyzacja. W prowokowaniu napięciowego bólu głowy szczególną rolę mogą odgrywać punkty spustowe zlokalizowane w mięśniu czworobocznym. Jest to duży mięsień, pokrywający tylną część szyi i grzbiet między łopatkami.

Do aktywacji punktów spustowych tego mięśnia może dochodzić na skutek nieprawidłowej postawy, stresu, przeciążenia barku. Ból pochodzący z mięśnia czworobocznego promieniuje po łuku przez
szyję, potylice, skroń do okolicy czołowej, w tylnej części oczodołów, czasami do okolicy powyżej kąta szczęki. Dotyk górnych części tego mięśnia ujawnia jego napięcie, a mocniejszy ucisk i rozciąganie wywołuje ból. Aktywne punkty znajdują się także w mięśniach karku, mięśniu mostkowo-obojczykowo sutkowym, towarzyszyć im mogą również punkty satelitarne w mięśniach czaszki.

Co wywołuje ból głowy?

Omawiając przyczyny napięciowych bólów głowy, należy wziąć pod uwagę czynniki wyzwalające epizod bólowy oraz czynniki predysponujące. Czynniki wyzwalające:

• Stres. Czynniki stresowe wywołują nawet 88% epizodów bólowych. Codzienny stres pełni również rolę czynnika podtrzymującego objawy. Ból głowy typowo pojawia się w godzinach popołudniowych, po całodniowej, stresującej pracy.
• Brak snu lub jego nadmierna ilość, spanie w nieprawidłowej pozycji.
• Praca w niekomfortowej pozycji ciała.
• Utrzymywanie głowy w tej samej pozycji przez dłuższy czas (np. praca przy komputerze).
• Nieregularny rytm posiłków, głód.
• Dieta. Lista pokarmów, których spożycie może wyzwalać ból napięciowy jest długa. Obejmuje m. in.: czekoladę, glutaminian sodu, orzechy, wędliny zawierające azotany, cebula, cytrusy, produkty zawierające tyraminę (wino, sery dojrzewające, rośliny strączkowe) oraz kofeinę. Wydaje się jednak, że główne znaczenie ma nie tyle skład diety, co regularność spożywania posiłków.

Czynniki predysponujące:

• Płeć żeńska

Napięciowe bóle głowy występują częściej u osób płci żeńskiej. W jednym z badań wykazano, iż kobiety stanowią ok. 65% przypadków osób cierpiących na chroniczne napięciowe bóle głowy.

• Zmiany hormonalne

Spadek poziomu estrogenów w okresie okołomenopauzalnym oraz tuż przed miesiączką jest związany z większą częstotliwością epizodów bólowych.

• Młody wiek   

Objawy napięciowego bólu głowy zaczynają się najczęściej w adolescencji i u młodych dorosłych. U ok. 15 % osób pierwsze objawy pojawiają się przed 10 rż.

• Depresja i zaburzenia lękowe

Szacuje się, że ok. 59% osób cierpiących na napięciowe bóle głowy ma objawy zespołu depresyjnego, zaś ok. 25% zaburzeń lękowych. Uważa się ponadto, że ok. 50 % pacjentów, włączając nastolatków i młodych dorosłych ma objawy co najmniej jednego zaburzenia psychicznego, najczęściej: zaburzeń depresyjnych i lękowych. Dlatego też, podkreśla się, że osoby zgłaszające przewlekłe dolegliwości bólowe głowy powinny być diagnozowane i leczone również w kierunku zaburzeń depresyjnych i lękowych.

• Czynniki genetyczne

Przypuszcza się, że pewne znaczenie mogą mieć czynniki genetyczne- u ok. 40 % pacjentów w wywiadzie rodzinnym stwierdza się występowanie podobnych dolegliwości.W badaniach bliźniąt mono- i dizygotycznych nie wykazano jednak istotnych statystycznie różnic.

• Uraz w okolicy głowy i szyi.
• Bruksizm (zgrzytanie zębami w czasie snu).
• Nadużywanie substancji psychoaktywnych i leków przeciwbólowych.

Bibliografia:
1. Silver N. Headache (Chronic Tension-Type) American Family Physician, 2007,7.
2. Schwartz B., Stewart W., Simon D. I wsp. Epidemiology of tension-type headache. JAMA. 1998;279:381.
3. Moraska A. Changes in Psychological Parameters in Patients with Tension-type Headache Following Massage Therapy: A Pilot Study. J Man Manip Ther. 2009; 17(2): 86–94.
4. Fernández-de-Las-Peñas C . What do we know about chronic tension-type headache? Discov Med.  2009 ;8(43):232-6.
5. http://www.umm.edu/altmed/articles/tension-headache-000074.htm
6. Kuncewicz E., , Sobieska M., Samborski W.:Bóle mięśniowo-powięziowe a napięciowy ból głowy. Roczniki Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie 2008, 54, 3, 5–9.